Herceg Novi je grad sagrađen na padini toliko strmoj da su mu glavne ulice stepenice, a na vrhu i na dnu svih tih stepenica stoje dvije tvrđave. Iznad starog grada, masivna i bez prozora, uzdiže se Kanli kula — turski „krvava kula“, ime koje je pošteno zaslužila. Ispod, na stijeni koju zapljuskuje otvoreno more, sjedi Forte Mare, „morska tvrđava“, čije najstarije kamenje seže do samog osnivanja grada. Između njih leži pet i po vjekova opsada, okupacija i smjena zastava kakve malo koji grad na Mediteranu može da nadmaši.
Grad osnovan kao tvrđava
Herceg Novi nije nastao kao ribarsko selo koje je polako raslo, već kao promišljen državni čin. Bosanski kralj Tvrtko I Kotromanić, pritiješnjen mletačkom i dubrovačkom kontrolom trgovine solju i nemoćan da zauzme Kotor, osnovao je 1382. novu utvrđenu luku na ulazu u Boku Kotorsku kako bi svom kraljevstvu obezbijedio sopstveni izlaz na more. Tvrđava koja je čuvala pristanište bila je predak današnjeg Forte Mare. Naselje se najprije zvalo Sveti Stefan, a potom jednostavno Novi — „novi grad“. Trajno ime dobilo je sredinom petnaestog vijeka po hercegu Stjepanu Vukčiću Kosači, moćnom bosanskom velmoži čija titula živi i u imenu Hercegovina: Herceg Novi je, doslovno, „hercegov novi grad“.
Deset zastava za pet stotina godina
Ono što je uslijedilo bila je povorka vladara neobična čak i po balkanskim mjerilima. Nakon vijeka bosanske vlasti, Osmanlije su zauzele grad početkom 1482. Godine 1538. flota Svete lige preotela ga je i u njega smjestila španski garnizon — a u ljeto 1539. osmanski admiral Hajrudin Barbarosa doplovio je s ogromnom flotom da ga vrati. Španski tercio od oko 3.500 ljudi pod komandom Franciska de Sarmijenta odbio je predaju i bio je zbrisan gotovo do posljednjeg čovjeka; opsada Castelnuova, kako je grad bio poznat na Zapadu, postala je u španskoj književnosti zlatnog vijeka legendarna kao sinonim za osuđenu hrabrost. Osmanlije su potom držale Novi vijek i po, sve dok ga 1687. konačno nije zauzela vojska pod mletačkim vođstvom. Venecija je vladala do pada same Republike 1797, nakon čega je grad prelazio iz ruke u ruku zbunjujućom brzinom: Austrija (1797), Rusija (1806), Napoleonova Francuska (1807), kratka zajednička crnogorska uprava (1813), pa opet habzburška Austrija od 1814. do 1918, kada ulazi u Jugoslaviju. Prebrojte zastave — bosanska, osmanska, španska, opet osmanska, mletačka, austrijska, ruska, francuska, crnogorska, austrougarska, jugoslovenska — i biće vam jasno zašto Novljani vole da kažu da je Herceg Novi grad deset gospodara.
Kanli kula: Krvava kula
Velika tvrđava na vrhu starog grada najvidljiviji je osmanski trag na ovom dijelu obale. Kanli kulu su Osmanlije podigle oko 1539, neposredno nakon Barbarosine opsade, kao uporište kopnene odbrane grada; Mlečani su je poslije 1687. popravili i proširili. Njeno mračno ime potiče od druge službe: za vrijeme osmanske vlasti kula je služila kao zatvor, mjesto mučenja i pogubljenja čiji se glas pronio daleko izvan Boke. Zatvorenici su ostavili izuzetan trag — crteže urezane u zidove tamnica, mnoge od njih brodove. Budući da su prikazana plovila tipovi koji su plovili u šesnaestom i sedamnaestom vijeku, istoričari su upravo po grafitima utamničenih uspjeli da datiraju zatvorske godine kule.
Preobražaj ovog mračnog mjesta jedna je od vedrijih priča primorja. Unutrašnjost je 1966. pretvorena u amfiteatar pod vedrim nebom s više od hiljadu sjedišta, a kulisu čine more i podnožje Orjena. Ljetnje večeri sada u dvorište koje je nekad držalo osuđenike donose filmske projekcije, koncerte i operu: Filmski festival Herceg Novi, Guitar Art Summer Fest i operski festival Operosa svi su igrali unutar njenih zidina.
Forte Mare: morska tvrđava
Dolje uz samu vodu, Forte Mare je stariji i tiši član para. Njegovo jezgro pripada Tvrtkovoj zadužbini iz 1382, a djelovi iz bosanskog perioda sačuvani su oko Morskih vrata na gornjoj strani, gdje su barke nekad pristajale pod zaštitom njegovih topova. Tvrđava je više puta obnavljana između četrnaestog i sedamnaestog vijeka; Mlečani su je popravili poslije 1687. i dali joj italijansko ime koje i danas nosi, a Austrougari su je u devetnaestom vijeku preuredili u manje-više oblik koji danas viđate. U dvadesetom vijeku i ona je stavljena u službu kulture, pa njena terasa i danas ljetnjim noćima ugošćuje projekcije i priredbe pod vedrim nebom — malo je mjesta s više atmosfere za gledanje filma od krova tvrđave nad otvorenim morem.
Između dvije tvrđave, stari grad unutar zidina spušta se niz padinu preko trga Belavista i pored satne kule iz sedamnaestog vijeka, tako da vas šetnja od Kanli kule do Forte Mare provede kroz svaki sloj gradske istorije za desetak minuta — ako vam koljena oproste stepenice.
Posjeta
Obje tvrđave stoje neposredno iznad šetališta Pet Danica, koje se pruža uz obalu u podnožju starog grada: sa šetališta ispod Škvera popnite se stepenicama u stari grad i za dva-tri minuta stižete do Forte Mare, dok je Kanli kula još desetak minuta uspona iznad njega. Obje naplaćuju malu ulaznicu od nekoliko eura i otvorene su svakog dana u toplijim mjesecima; radno vrijeme se zimi skraćuje, a Kanli kula ponekad bude zatvorena danju kad se priprema večernji program. Dođite kasno popodne, kad kamen zablista i kad je svjetlost nad ulazom u Boku najljepša — i provjerite ljetnji program, jer koncert unutar Krvave kule najljepši je način da je upoznate.
